Encounters: Gayatri Spivak

Haar werk heeft ons denken over rechtvaardigheid, taal en het koloniale heden drastisch veranderd. Den Haag staat bekend om haar internationale instellingen, vol utopische visie over universele mensenrechten. Wetten en instituten alleen zorgen echter niet voor een rechtvaardige wereld. Zoals Spivak zegt als ze auteur Susan Bazilli citeert: ‘We moeten ons er altijd van bewust zijn dat we de kloof tussen wet en rechtvaardigheid moeten dichten.’ Hoe gaan we om met deze prangende tegenstellingen en hoe strijden we voor vrede en recht?

In haar essay ‘Righting Wrongs’, observeert Spivak grammatica die de deur opent naar geweld: ‘Rechten impliceren een individu of een collectief. Onrecht kan daarentegen niet als zelfstandig naamwoord worden gebruikt, tenzij een ander betrokken is als handelende partij, als oorzaak van dat onrecht.’ Het werkwoord ‘to right’ (rechtzetten of herstellen) kan niet zonder lijdend voorwerp worden gebruikt; het vereist een onderwerp: ‘to right a wrong’ (onrecht rechtzetten). Dit betekent dat ‘mensenrechten’ altijd eveneens gaan over ‘degene die deze rechten toekent’. Daarin schuilt een vorm van sociaal darwinisme: de sterksten moeten de last dragen om het onrecht van de zwakkeren recht te zetten, waarmee eveneens het alibi ontstaat. Ten grondslag aan dit symposium ligt de spanning van de aporie die Spivak blootlegt tussen enerzijds de natuur, en anderzijds de menselijke verantwoordelijkheid die voorafgaat aan de wil, alsook tussen het discours van de mensenrechten en het alibi.

De keerzijde van goede bedoelingen

In haar essay waarschuwt Spivak herhaaldelijk voor de ‘welwillendheid’ van degenen die onrecht proberen recht te zetten: ‘Ik ben beter, ik ben onmisbaar, ik ben degene die het onrecht moet rechtzetten’. Deze ‘toezichthoudende welwillendheid’ herhaalt juist de structuren die zij probeert te overstijgen. Het ‘alibi’ van de mensenrechten functioneert op ‘de last van de witte man’: waarin een schending van het ene, het andere mogelijk maakt.

Spivak wijst het idee van mensenrechten niet volledig af, maar pleit Spivak voor aanvullingen. ‘Het werk van herstel, dat de mensenrechten beogen, moet worden aangevuld met een vorm van onderwijs die de veronderstelling voortdurend kan destabiliseren dat het redelijkerwijs rechtzetten van onrecht onvermijdelijk de voorbestemde taak is van bepaalde groepen […] die klaarstaan om dat onrecht recht te zetten.’

Spivak benadrukt dat aan de basis van elk streven naar rechtvaardigheid twee ‘onbeantwoorde vragen’ liggen: de vraag naar de natuur (die wordt verondersteld de grondslag voor rechten te vormen) en de vraag naar verantwoordelijkheid (het aangesproken worden door de ander, nog voordat er sprake is van een eigen wil). Deze vragen vullen elkaar aan, maar zijn niet de oplossing’. Het symposium neemt deze aporie als uitgangspunt voor het denken. Spivak benadrukt dat dit een langzaam proces is, dat geen garanties biedt: de resultaten ‘zijn niet rechtstreeks vast te stellen door degene die onderwijst, en misschien evenmin door degene die onderwezen wordt’. Het symposium is vanuit dit inzicht vormgegeven en laat zich leiden door Spivaks uitzonderlijke toewijding aan pedagogiek, gericht op een ‘niet-dwingende herschikking van verlangen’. Daarbij her-onderzoeken deelnemers hun gedeelde omstandigheden en hun politieke handelingsvermogen.

Voor wie is het symposium bedoeld?

Met aandacht voor de geschiedenissen en de huidige migratie in Nederland en Den Haag, biedt dit symposium een bijzondere gelegenheid om mee te denken met een van de meest relevante, uitdagende en veeleisende denkers van onze tijd. Spivak is een zeer toegewijde docent, lezer, vertaler en spreker, met meer dan vijftig jaar ervaring in het onderwijs, van de dorpsschool tot de meest prestigieuze academische instellingen. Mensen met uiteenlopende achtergronden en interesses die bereid zijn hun inzichten en denkbeelden kritisch te onderzoeken, worden uitgenodigd om deel te nemen. Van deelnemers wordt respectvolle scherpzinnigheid en aandacht voor detail verwacht, evenals bereidheid met het ongemak te zitten, dat kan ontstaan als een diepgewortelde overtuiging wordt bevraagd.

Dit symposium is bedoeld als voorbereiding op het uitgebreide symposium gewijd aan het werk van Spivak in 2027.