Modern Birds

Een openlucht tentoonstelling in het Museumkwartier  

Een adelaar staat voor kracht, de uil belichaamt wijsheid en zwaluwen brengen geluk. We dichten vogels vaak menselijke eigenschappen toe en verheffen ze graag tot symbolen. Ze behoren tot de vroegste diersoorten en hebben ons vergezeld sinds de oertijd, toen we nog in grotten woonden.  

Ook in de hedendaagse stadsomgeving zijn ze niet weg te denken: van koerende duiven en krassende kraaien tot gezellig tsjilpende mussen en oorverdovend krijsende halsbandparkieten. En in het stadswapen van Den Haag speelt de ooievaar de hoofdrol. 

Vogels zijn enerzijds heel dichtbij en vertrouwd, anderzijds ongrijpbaar. Zelfs in een kooitje of gevangen in het vizier van natuurfotograaf of vogelaar hebben wij geen toegang tot hun leef- en belevingswereld. Ze zijn een enigma. Bovendien kunnen ze ieder moment hun vleugels uitslaan en klapwiekend verdwijnen – een eigenschap waar wij als zwaartekrachtwezens alleen maar van kunnen dromen.

Het is om al die redenen dat kunstenaars zich al eeuwenlang laten inspireren door vogels. In het Mauritshuis heeft gastcurator Simon Schama aan de hand van het beroemde Puttertje (1654) van Carel Fabritius een historisch overzicht gemaakt van ‘vogelkunst’.

In deze tentoonstelling, Modern Birds, tonen hedendaagse kunstenaars hun voorliefde voor vogels. Want ze blijven onverminderd tot de verbeelding spreken: hun gepronk met veren, hun lokroep die de lente inluidt, hun nestdrang en hun vermogen weg te vliegen en van hoog boven in de lucht een relativerende blik te werpen op het aardse leven.

Herman Lamers: Twee Pinguïns.  

Dieren zijn echt anders dan mensen, maar we kunnen met ze omgaan als ‘de ander’. We kunnen ons tot hen verhouden, ons inbeelden wat ze doormaken en onszelf in hen herkennen. Ook dieren kennen ongemak, onhandigheid en onbegrip. Dat maakt Herman Lamers wel duidelijk in zijn sculpturen waarin dieren vaak de hoofdrol spelen: een lama op sokjes, een hond die vertwijfeld in de spiegel kijkt en zich afvraagt wie hij nou is, een zebra die in een vogelnest hoog, boven in een boom is beland. 

De pinguïns die Lamers maakte voor de Bleiswijkstraat in Rotterdam gaan ook het gesprek aan met bewoners en voorbijgangers. Met z’n tweeën staan ze op een verhoogd plateau. Ze zijn op een zeepkist geklommen om een toespraak af te steken, serieus maar wat onwennig met alle aandacht. Het is alsof de buurman met bierbuik en een mening over alles-en-nog-wat is geïncarneerd als arctische vogel.

Hans van Asch: Another World, City Life, Space Invaders, Stillevens met gevogelte 

In zijn achtertuin heeft Hans van Asch een fotostudio gebouwd. In de openlucht, niet bedoeld voor mensen maar voor vogels. Hij bestaat uit een tafel waar de kunstenaar telkens andere maquettes op zet, die hij zelf gebouwd heeft. Daar richt hij zijn softbox met flitslamp op om vervolgens plaats te nemen achter zijn camera. Dan begint het wachten. Maar heel lang duurt het meestal niet voordat een van zijn beoogde modellen neerstrijkt op het stokje dat hij uitnodigend midden in de maquette heeft geplaatst. 

Het werk van Van Asch gaat over de interactie tussen fotograaf en vogel, tussen de menselijke kijker en het dier dat bekeken wordt, tussen regisseur en acteur. Het decor speelt daarbij een belangrijke rol. Een vink of mees kan figureren in een industrieel niemandsland, een rauwe achterbuurt of een spookachtig plein dat niet zou misstaan in een surrealistisch schilderij van Giorgio de Chirico. Aan de kijker het oordeel of het een goede casting is of niet. 

Haevan Lee: Orange Zone 

“En alleen de vogels vliegen van Oost- naar West-Berlijn,” zong Klein Orkest in 1984 over de Muur, hét symbool van de Koude Oorlog. Maar het lied had net zo goed kunnen gaan over de DMZ, de 248 kilometer lange en 3,5 kilometer brede bufferzone op het Koreaanse schiereiland die het kapitalistische zuiden scheidt van de totalitaire dictatuur in het noorden. Kunstenaar Haevan Leegroeide op vlakbij de DMZ. In haar werk komt de gemilitariseerde grens vaak voor, niet zelden gecombineerd met vogels. 

In Orange Zone betreft het de trekvogels die iedere winter uit het noorden over de DMZ vliegen naar het warmere zuiden. Zij passeren de oranje borden in het struikgewas op de grond, die vliegtuigen waarschuwen deze grens niet zomaar over te steken. Maar net als in Berlijn trekken de vogels zich niets van aan dee menselijke beperkingen. Het is immers niet hun oorlog, wel hun leefgebied.  

Luke Stephenson: Incomplete Dictionary of Show Birds 

Toen de legendarische Britse grootwildjager Jim Corbett (1875-1955) zijn geweer verruilde voor een fotocamera en zich bekeerde tot natuurbeheer zei hij: “ik schiet nog steeds dieren, alleen vermoord ik ze niet meer.” Iets soortgelijks geldt voor de net zo Britse Luke Stephenson. Hij verzamelt vogels, maar dan in gefotografeerde vorm. Hij richt zijn camera op het bezit van hobbyisten, die zangvogels houden voor wedstrijddoeleinden. Al vijftien jaar begeeft Stephenson zich in deze subcultuur en werkt hij op bijna obsessieve wijze zijn lijst met ‘nog te schieten vogels’ af. 

De fotograaf legt de vogels vast op bijzonder gestileerde wijze: van opzij, gezeten op een stokje. De tint van de monochrome achtergrond is soms gekozen om het contrast, andere keren is sprake van smaakvol ton sur ton. Met minimale middelen brengt Stephenson de unieke schoonheid van iedere vogel tot maximale uitdrukking. Samen vormen zij een koor van individuele klanken en kleuren. 

Studio Ossidiana: Pigeon Tower, The Birds’ Palace, City of Birds, Platform for Humans and Birds, Furniture for a Human and a Parrot 

Den Haag heeft ruim 569 duizend inwoners. Maar dat getal betreft alleen mensen. Tel er de dieren – of alleen al de vogels – bij op en je komt uit op miljoenen. Studio Ossidiana heeft oog voor deze meer-dan-menselijke gebruikers van de openbare ruimte die vaak over het hoofd worden gezien. Ze hebben geluk dat ze kunnen vliegen, want vaak worden ze verjaagd van de plek waar zij net zo goed aanspraak op maken. De mens is een onverbiddelijke concurrent. 

Daarom creëert Studio Ossidiana vrijplaatsen voor vogels, van gestileerde duiventillen tot papagaaienstok. Vaak worden die rustplekken gecombineerd met voedselbakken tot een soort tankstations voor gevogelte. De zaadresten die worden uitgepoept komen in de bodem onder de constructies tot bloei: de natuurlijke kringloop in optima forma. In deze lusthoven moet de mens zich schikken in de rol van toeschouwer. Architectuur, design en kunst staan nu eens niet in dienst van hem maar van de gevederde stadsgenoten. 

Rosemin Hendriks: Zwanen 

Rosemin Hendriks zoekt haar onderwerpen dichtbij huis. Zij is vooral bekend van haar zelfportretten die eigenlijk geen zelfportretten zijn. In die getekende koppen met uitgesproken ogen is makkelijk haar gezicht te herkennen, maar meer dan een weergave van een specifiek persoon zijn ze een uiting van emoties of bepaalde aspecten van een persoonlijkheid. Hendriks gebruikt haar eigen gelaat als canvas voor menselijke uitdrukkingen die het persoonlijke overstijgen. 

Dat geldt ook voor de zwanen die zij tegenkomt op haar dagelijkse wandelingen door het park vlakbij haar huis. Hendriks tekent ze in dezelfde stijl als haar gezicht: met klare lijn, in zwart, wit en grijstinten. Details lossen op in abstractie en soms lopen de lichamen van de zwanen over in hun reflectie in het water. Op die manier worden ze gereduceerd – of misschien beter: verheven – tot symbool. De zwanen die bekend staan om hun monogame levenswijze belichamen hier liefde en eeuwige trouw. 

Modern Birds is een buitententoonstelling van stadsprogramma BinnenhofBuiten. BinnenhofBuiten organiseert evenementen en activiteiten tijdens de verbouwing van het Binnenhof en is een project van The Hague & Partners voor de gemeente Den Haag. BinnenhofBuiten wordt samengesteld door curator Mary Hessing